ସ୍ୱାଧୀନତା ପରଠାରୁ ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଇତିହାସ: କଂଗ୍ରେସ, ବିଜେପିରୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳର ଉତ୍ଥାନ ଓ ବିକାଶ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ଆଜି ଯାଏଁ ଭାରତର ଦଳୀୟ ରାଜନୀତି: କେବେ, କିପରି ଗଠନ ହୋଇଥିଲା ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଦଳ?

ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ,୧୯/୮(ଓ ଖବର)- ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନୀ ଇତିହାସ ଯେତିକି ବ୍ୟାପକ, ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ଓ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପଞ୍ଜୀକରଣ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେତିକି ରୋଚକ। ସ୍ୱାଧୀନତା ସମୟର ମୁଷ୍ଟିମେୟ ଦଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଆଜି ଦେଶରେ ୨,୭୦୦ରୁ ଅଧିକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଦଳ ସକ୍ରିୟ ରହିଛନ୍ତି।

ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଗଠନର ଇତିହାସ ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଧାରାରେ ସର୍ବପୁରାତନ ଦଳ ଭାବେ ୧୮୮୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୨୮ ତାରିଖରେ ବମ୍ବେ (ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁମ୍ବାଇ) ସ୍ଥିତ ଗୋକୁଳଦାସ ତେଜପାଲ ସଂସ୍କୃତ କଲେଜରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ପ୍ରଥମ ଅଧିବେଶନରେ ‘ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ’ର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ୭୨ ଜଣ ପ୍ରତିନିଧି ଏଥିରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ବେଳେ ବ୍ୟୋମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବାନାର୍ଜୀ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଦଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପଛରେ ତିନି ଜଣ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା: ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଆଲାନ ଅକ୍ଟାଭିଆନ ହ୍ୟୁମ, ଯିଏ ନାଗରିକ ତଥା ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଏକ ମଞ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସହ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମାର୍ଗ ଦେବା ପାଇଁ ‘ସୁରକ୍ଷା କବାଟ’ (ସେଫ୍ଟି ଭଲ୍ଭ) ଭାବେ ଏହାର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲେ; ‘ଗ୍ରାଣ୍ଡ୍ ଓଲ୍ଡ ମ୍ୟାନ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ଦାଦାଭାଇ ନାରୋଜୀ, ଯିଏ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ‘ସମ୍ପତ୍ତି ଶୋଷଣ ତତ୍ତ୍ୱ’ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ରାଜନୀତିର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଦିନଶା ଏଦୁଲଜୀ ୱାଚା, ଯିଏ ହ୍ୟୁମ ଓ ନାରୋଜୀଙ୍କ ସହ ମିଶି ଦଳର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସଂଗଠନ ଗଢ଼ିବାରେ ନିଷ୍ଠାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।

ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ଭୂମିକା ଥିଲା ମୁଖ୍ୟ ତଥା ଅଗ୍ରଣୀ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆବେଦନ ଓ ପ୍ରସ୍ତାବ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆଗମନ ଏହି ଦଳକୁ ଏକ ବିରାଟ ଗଣଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ୧୯୪୨ର ‘ଭାରତ ଛାଡ଼’ ଆନ୍ଦୋଳନ ସାରା ଦେଶର ଲୋକଙ୍କୁ ଏକଜୁଟ କରି ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ମୂଳଦୁଆ ଦୋହଲାଇ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଯୁବ ନେତା ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ଆଧୁନିକ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ତଥା ସମାଜବାଦୀ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତାଙ୍କୁ ଦଳର ପ୍ରମୁଖ ଚେହେରା ଭାବେ ଆଗକୁ ଆଣିଥିଲେ। ୧୯୨୯ ଲାହୋର ଅଧିବେଶନରେ ନେହେରୁଙ୍କୁ କଂଗ୍ରେସ ସଭାପତି କରାଯାଇ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରାଜ’ର ଐତିହାସିକ ଘୋଷଣା ହୋଇଥିଲା। ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ୧୯୪୬ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ ନେହେରୁ ଅନ୍ତରୀଣ ସରକାରର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ୧୯୫୦ରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ନେହେରୁ ସର୍ବମାନ୍ୟ ଜାତୀୟ ନେତା ଭାବେ ଉଭା ହୋଇ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ଏବଂ ସରକାର ଉଭୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନେତୃତ୍ୱ ସମ୍ଭାଳିଥିଲେ।

କଂଗ୍ରେସର ଏହି ଉତ୍ଥାନ ସମୟରେ ୧୯୨୦ରେ ପଞ୍ଜାବରେ ଦେଶର ପ୍ରଥମ ପ୍ରମୁଖ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ‘ଶିରୋମଣି ଅକାଳୀ ଦଳ’ ଏବଂ ୧୯୨୫ରେ ବାମପନ୍ଥୀ ଆଦର୍ଶକୁ ନେଇ ‘ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି’ (ସିପିଆଇ) ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୩୨ ମସିହାରେ ଶେଖ ଅବଦୁଲ୍ଲାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ‘ନ୍ୟାସନାଲ କନଫରେନ୍ସ’ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ବେଳେ ୧୯୪୯ରେ ସି.ଏନ୍. ଆନ୍ନାଦୁରାଇଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ‘ଦ୍ରାବିଡ଼ ମୁନେତ୍ର କାଝାଗାମ’ (ଡିଏମକେ) ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ତଥା ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ବଡ଼ ଧରଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ୧୯୬୪ରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଦଳ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ‘ସିପିଆଇ (ମାର୍କ୍ସବାଦୀ)’ ଗଠିତ ହେଲା। ୧୯୬୬ରେ ବାଲାସାହେବ ଠାକରେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ‘ଶିବସେନା’ ଏବଂ ୧୯୭୨ରେ ଏମ୍.ଜି. ରାମଚନ୍ଦ୍ରନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ‘ଏଆଇଏଡିଏମକେ’ ଗଠନ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୮୦ ଦଶକରେ ଦେଶରେ ନୂଆ ରାଜନୈତିକ ସମୀକରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ୧୯୫୧ର ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ ଓ ଲାଲକୃଷ୍ଣ ଆଡ଼ଭାନୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ‘ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି’ (ବିଜେପି) ଭାବେ ପୁନର୍ଗଠିତ ହେଲା। ଏହାପରେ ୧୯୮୨ରେ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ଏନ୍.ଟି. ରାମାରାଓଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ତେଲୁଗୁ ଦେଶମ ପାର୍ଟି’ (ଟିଡିପି), ୧୯୮୪ରେ କାଂଶୀରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟି’ (ବିଏସପି) ଏବଂ ୧୯୮୫ରେ ଐତିହାସିକ ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନ ପରେ ‘ଅସମ ଗଣ ପରିଷଦ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରିଥିଲା।

୧୯୯୦ ଦଶକରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ଦେଶରେ ଆହୁରି ବଢ଼ିଗଲା। ୧୯୯୨ରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି’, ୧୯୯୭ରେ ବିହାରରେ ଲାଲୁ ପ୍ରସାଦ ଯାଦବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଜନତା ଦଳ’ (ଆରଜେଡି) ଗଠିତ ହେଲା। ଠିକ୍ ସେହିପରି ୧୯୯୭ ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରବାଦପୁରୁଷ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ‘ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ’ (ବିଜେଡି) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୯୮ରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ମମତା ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ତୃଣମୂଳ କଂଗ୍ରେସ’ ଏବଂ ୧୯୯୯ରେ ଶରଦ ପାୱାରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ‘ନ୍ୟାସନାଲିଷ୍ଟ କଂଗ୍ରେସ ପାର୍ଟି’ (ଏନସିପି) ଗଠନ ହୋଇଥିଲା। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟରେ ୨୦୧୨ରେ ଦୁର୍ନୀତି ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ଅରବିନ୍ଦ କେଜ୍ରିୱାଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ଆମ୍ ଆଦମୀ ପାର୍ଟି’ (ଆପ୍) ଏବଂ ୨୦୧୩ରେ ପି.ଏ. ସାଙ୍ଗମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ନ୍ୟାସନାଲ ପିପୁଲ୍ସ ପାର୍ଟି’ (ଏନପିପି) ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା।

ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପଞ୍ଜୀକରଣ ପଦ୍ଧତି ୧୯୮୯ ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଜନପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଆଇନ ଅଧୀନରେ ବୈଧାନିକ ପଞ୍ଜୀକରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିବାରୁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ କ୍ଷମତା ଓ ‘ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରତୀକ ଆଦେଶ, ୧୯୬୮’ ଅନୁଯାୟୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଉଥିଲେ। ୧୯୮୯ ମସିହାରେ ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ଜନପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଆଇନ, ୧୯୫୧ରେ ‘ଧାରା ୨୯-କ’ ଯୋଡ଼ାଯିବା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ପାଇଁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପଞ୍ଜୀକରଣ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରାଗଲା।

ଦେଶର ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ (୧୯୫୧–୫୨)ରେ ମାତ୍ର ୫୩ଟି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ୧୪ଟି ଜାତୀୟ ଓ ୩୯ଟି ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ସାମିଲ ଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ୧୯୮୯ ନିର୍ବାଚନ ବେଳକୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦଳ ସଂଖ୍ୟା ୧୧୩କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ୧୯୯୯ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ୧୬୯ଟି ଦଳ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବେଳେ ୨୦୧୪ରେ ଏହା ୪୬୪କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ୨୦୧୯ ନିର୍ବାଚନରେ ୬୭୩ଟି ଦଳ ଭାଗ ନେଇଥିବା ବେଳେ ୨୦୨୪ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ବେଳକୁ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୭୫୧ରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

ଭାରତରେ ଏତେ ସଂଖ୍ୟକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଗଠନ ହେବା ପଛରେ ଦେଶର ବିଶାଳ ଭୌଗୋଳିକ, ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଜାତିଗତ ବିବିଧତା ମୁଖ୍ୟ କାରଣ। ଅନେକ ସମୟରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା ଉପଯୁକ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ନ ପାଇବାରୁ ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ଥାନ ଘଟିଛି। ଏହା ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଦର୍ଶଗତ ମତଭେଦ, ଜାତି ତଥା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଭିତ୍ତିକ ଅସ୍ମିତାର ଉଦ୍ରେକ ଏବଂ ବଡ଼ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କନ୍ଦଳ ଯୋଗୁଁ ନେତାମାନେ ଅଲଗା ହୋଇ ନୂଆ ଦଳ ଗଠନ କରିବା ଏହି ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିର ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ କାରଣ।

ଏହି ବହୁଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଶର ବିକାଶ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ଉଭୟ ସକାରାତ୍ମକ ଏବଂ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉପସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଦେଶର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାନ୍ତ, ବିଶେଷ କରି ଉପାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପଛୁଆ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱର ସଂସଦ ତଥା ବିଧାନସଭାରେ ପହଞ୍ଚିପାରୁଛି, ଯାହା ସମାବେଶୀ ବିକାଶ ଓ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମଜଭୁତ କରୁଛି। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ, ବହୁମୁଖୀ ରାଜନୈତିକ ବିଭାଜନ ଯୋଗୁଁ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସହ ଦେଶର ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ଆର୍ଥିକ ଓ ନୀତିଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ବିଳମ୍ବ ଦେଖାଦିଏ। ଏହାବ୍ୟତୀତ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ଖର୍ଚ୍ଚ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଆଞ୍ଚଳିକ ତଥା ଜାତିଗତ ରାଜନୀତି ଯୋଗୁଁ ସାମଗ୍ରିକ ଜାତୀୟ ବିକାଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।