ରାବଣ ଛାୟା: ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ତଥା ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଛାଇ-ନାଟକ
ରାବଣ ଛାୟା ହେଉଛି ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା ପାଲଲହଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବିରଳ ତଥା ପ୍ରାଚୀନ ଛାଇ-ନାଟକ (Shadow Puppetry) କଳା। ହରିଣ ଚମଡ଼ାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବିନା ଗଣ୍ଠିଥିବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କଣ୍ଢେଇ ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଏଥିରେ କବି ବିଶ୍ୱନାଥ ଖୁଣ୍ଟିଆଙ୍କ 'ବିଚିତ୍ର ରାମାୟଣ'ର କଥାବସ୍ତୁକୁ ପରଦା ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ କରାଯାଏ। ତେବେ, ଆଧୁନିକତାର ପ୍ରଭାବ, ସ୍ମାର୍ଟଫୋନର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଅନାଟନ କାରଣରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ କଳା ଆଜି ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇବାକୁ ବସିଛି, ଯାହାର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସରକାର ତଥା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସାମୂହିକ ଉଦ୍ୟମର ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
ଓଡ଼ିଶାର କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି କେବଳ ମନ୍ଦିରର ପଥର ଦେହରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆମ ପଲ୍ଲୀ ଜୀବନର କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି। ଏହିପରି ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ବିରଳ କଳା ହେଉଛି 'ରାବଣ ଛାୟା'। ବିଶେଷ କରି ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲାର ପାଲଲହଡ଼ା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓଡ଼ାଶ ଗ୍ରାମରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏହି ଛାଇ-ନାଟକ (Shadow Puppetry) ଆଜି ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଛି।
ରାବଣ ଛାୟା କ'ଣ?
ରାବଣ ଛାୟା ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ପୁତ୍ତଳିକା ନୃତ୍ୟ (Puppet Show), ଯେଉଁଥିରେ ଆଲୋକ ଓ ଛାଇର ଅପୂର୍ବ ଖେଳ ମାଧ୍ୟମରେ କାହାଣୀ ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟତଃ କବି ବିଶ୍ୱନାଥ ଖୁଣ୍ଟିଆଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପ୍ରାମାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥ 'ବିଚିତ୍ର ରାମାୟଣ' ଆଧାରରେ ଏଥିରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥାବସ୍ତୁକୁ ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଥାଏ।
ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ (ଯେପରିକି ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ କିମ୍ବା କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ) ପ୍ରଚଳିତ ଛାଇ-ନାଟକ ଠାରୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଅଟେ।
ବିନା ଗଣ୍ଠିର କଣ୍ଢେଇ: ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ନାଟକରେ କଣ୍ଢେଇର ହାତ ଓ ଗୋଡ଼କୁ ସୂତାରେ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଥାଏ (Joints)। କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାର 'ରାବଣ ଛାୟା'ର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି, ଏହାର କଣ୍ଢେଇଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ହରିଣ ଚମଡ଼ା ଖଣ୍ଡରେ କାଟି ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସେଥିରେ କୌଣସି ଗଣ୍ଠି ନଥାଏ।
ବାଉଁଶ ତିଆରି ଏକ ଛୋଟ ମଞ୍ଚରେ ଧଳା କନା ଟଣାଯାଇ ପରଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ପରଦା ପଛରେ ଏକ ମାଟି ଦୀପରେ କିମ୍ବା ଜଡ଼ା ତେଲରେ ନିଆଁ ଜଳାଯାଏ, ଯାହାର ଆଲୋକରେ କଣ୍ଢେଇର ଛାଇ ପରଦା ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ନାଟକ ପରିବେଷଣ ସମୟରେ ଖଞ୍ଜଣି, ରାମତାଳି, ଦାସକାଠି ଏବଂ ଝାଞ୍ଜ ଆଦି ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରିଦିଏ।
ଦିନ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ମନୋରଞ୍ଜନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ଏହି ରାବଣ ଛାୟା। କିନ୍ତୁ ଟେଲିଭିଜନ୍ ଏବଂ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନର ଆଗମନ ପରେ କଳାକାରମାନେ ଆର୍ଥିକ ଅନାଟନ କାରଣରୁ ଏହି ପେସାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଏକ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ପାଲଲହଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳର କିଛି ମହାନ ସାଧକ ଏହାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାର ପ୍ରୟାସ କରିଛନ୍ତି।
ବିଶେଷ କରି ସ୍ୱର୍ଗତଃ ଗୁରୁ କଥିନନ୍ଦ ଦାସ ଏହି କଳାର ଜଣେ ମହାନ ସାଧକ ଥିଲେ। ଏହି ବିରଳ କଳାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନଜନକ 'ସଂଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ' ପୁରସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପରେ ଏବେ ଗୁରୁ ଖଗେଶ୍ୱର ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଭଳି କଳାକାରମାନେ ଏହି କଳାର ବିକାଶ ଓ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ରାବଣ ଛାୟା କେବଳ ଏକ କଳା ନୁହେଁ, ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବୋଧର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରମାଣ। ସରକାରୀ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ସମର୍ଥନ ଏବଂ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ହିଁ ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ କଳାକୁ କାଳର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚାଇ ପାରିବ। 'ପବ୍ଲିକ ଖବର'ର ଏହି ପ୍ରୟାସ ଯଦି ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କଳା ପ୍ରତି ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ତେବେ ତାହା ହିଁ ହେବ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଫଳତା।
ଏହି ଖବର ଆପଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲା କି?